فشار خون بالا که اغلب به عنوان پرفشاری خون نیز شناخته میشود، یکی از مهمترین عوامل خطرساز برای سلامت قلب و عروق است و میتواند منجر به بروز مشکلات جدی مانند حمله قلبی یا سکته مغزی شود. تغییر سبک زندگی، رعایت نکات پیشگیرانه و در صورت نیاز، مصرف داروهای کنترل فشار خون، میتواند از بروز این عوارض پیشگیری نموده و کیفیت زندگی را بهبود ببخشد.
فشار خون بالا چیست؟ علل، علائم، درمان و پیشگیری
فشار خون بالا یا پرفشاری خون (hypertension) معمولاً بدون علامت است و اگر درمان نشود، میتواند خطرناک باشد. پرفشاری خون، میتواند خطر سکته مغزی، حمله قلبی و سایر مشکلات جدی را افزایش دهد. تقریباً نیمی از بزرگسالانی که دچار پرفشاری خون هستند، از وضعیت خود آگاه نیستند. بنابراین، معاینات منظم پزشکی اهمیت زیادی دارد. تغییر در رژیم غذایی، فعالیت بدنی منظم و مصرف دارو میتوانند به کنترل و حفظ فشار خون در محدوده طبیعی کمک کنند.
فشار خون بالا
فشار خون بالا زمانی اتفاق میافتد که نیرویی که خون به دیوارهی سرخرگها وارد میکند، بهطور مداوم بیش از حد طبیعی باشد. این فشار بیش از حد بهمرور زمان باعث آسیب به سرخرگها شده و میتواند به عوارض جدی مانند حمله قلبی و سکته مغزی منجر شود.
پزشکان از فشار خون بالا بهعنوان «قاتل خاموش» یاد میکنند، زیرا معمولاً هیچ علامت خاصی ندارد. بنابراین ممکن است فرد متوجه مشکل خود نباشد، در حالی که آسیب در درون بدن در حال وقوع است. فشار خون، به معنای میزان فشاری است که خون به دیواره رگهای خونی وارد میکند. پزشکان فشار خون را برحسب میلیمتر جیوه (mmHg) اندازهگیری میکنند. این فشار با دو عدد مشخص میشود:
- عدد بالایی: فشار خون سیستولیک است که نشاندهنده فشار وارد بر دیواره سرخرگها هنگام انقباض قلب (تپش قلب) است.
- عدد پایینی: فشار خون دیاستولیک است که میزان فشار در زمان استراحت قلب بین دو ضربان را نشان میدهد.
فشار خون بالا وضعیتی است که در آن فشار مداوم خون بر دیواره سرخرگها بیش از حد طبیعی است و بدون علامت خاصی میتواند به آسیبهای جدی مانند سکته یا حمله قلبی منجر شود.
علائم فشار خون بالا
بسیاری از افراد مبتلا به فشار خون بالا، علائم خاصی ندارند و این امر سبب میشود که بیماری به طور پنهانی پیشرفت کند. تنها راه آگاهی از وضعیت فشار خون، اندازهگیری منظم و دورهای آن است. در مواردی که فشار خون بسیار بالا باشد (معمولاً ۱۸۰ روی ۱۲۰ میلیمتر جیوه یا بیشتر)، ممکن است علائمی مانند سردرد شدید، تپش قلب، خونریزی بینی و احساس فشار در قفسه سینه ظاهر شود، که این موارد نیازمند مراقبت فوری پزشکی است. فشار خون بالا معمولاً هیچ علامت یا نشانهای ایجاد نمیکند، به همین دلیل پزشکان آن را «قاتل خاموش» مینامند.
ممکن است فرد سالها دچار پرفشاری خون باشد، بدون آنکه از آن آگاه باشد. در واقع، سازمان بهداشت جهانی برآورد کرده است که ۴۶٪ از بزرگسالانی که پرفشاری خون دارند، از بیماری خود اطلاعی ندارند.
با این حال، افرادی که فشار خون بسیار بالایی دارند (معمولاً ۱۸۰ روی ۱۲۰ میلیمتر جیوه یا بیشتر)، ممکن است علائمی مانند سردرد شدید، تپش قلب یا خونریزی بینی ظاهر شود، که نیاز به مراقبت فوری پزشکی است.
انواع فشار خون بالا کداماند؟
فشار خون بالا بر اساس علت و الگوی بروز فشار خون، به انواع مختلفی تقسیم میشود:
۱. پرفشاری خون اولیه (Essential or Primary Hypertension)
شایعترین نوع پرفشاری خون است و حدود ۹۰٪ موارد را شامل میشود. علت مشخصی برای آن وجود ندارد، اما عواملی ازجمله افزایش سن، سبک زندگی ناسالم مانند کمتحرکی و ژنتیک میتوانند در بروز آن نقش داشته باشند.
۲. پرفشاری خون ثانویه (Secondary Hypertension)
در این نوع، فشار خون بالا به دلیل وجود بیماری زمینهای مانند نارسایی کلیوی، اختلالات هورمونی، مصرف داروهای خاص یا بیماریهای دیگر ایجاد میشود.
در برخی موارد، هر دو نوع پرفشاری خون اولیه و ثانویه میتوانند همزمان در یک فرد وجود داشته باشند؛ برای مثال، یک عامل ثانویه ممکن است باعث تشدید فشار خون بالای اولیه در فرد شود.
انواع خاص پرفشاری خون که در شرایط خاص ظاهر میشوند:
انواع مختلف پرفشاری خون بر اساس زمان و مکان اندازهگیری فشار خون شناسایی میشوند و هرکدام میتوانند پیامدهای خاصی برای سلامت فرد داشته باشند. آشنایی با این الگوها به پزشکان کمک میکند تا تشخیص دقیقتری ارائه داده و درمان موثرتری تجویز کنند. از جمله این انواع میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- پرفشاری خون روپوش سفید (White Coat Hypertension): فشار خون فرد در منزل طبیعی است، اما هنگام مراجعه به پزشک بالا میرود.
- پرفشاری خون نقابدار (Masked Hypertension): فشار خون هنگام مراجعه به پزشک طبیعی است، اما در منزل یا شرایط روزمره بالا میرود.
- پرفشاری خون پایدار (Sustained Hypertension): فشار خون هم در محیط پزشکی و هم در منزل بالا است.
- پرفشاری خون شبانه (Nocturnal Hypertension): در این حالت، فشار خون در طول شب و هنگام خواب به طرز قابل توجهی افزایش مییابد.
پرفشاری خون انواع مختلفی دارد که شامل مواردی مانند فشار خون روپوش سفید (افزایش در مطب)، نقابدار (افزایش در منزل)، پایدار (افزایش مداوم در همه شرایط) و شبانه (افزایش هنگام خواب) میشود.
علتهای پرفشاری خون چیست؟
پرفشاری خون بهطور کلی به دو نوع اولیه و ثانویه تقسیم میشود که هرکدام علتها و ویژگیهای خاص خود را دارند، در ادامه به بررسی این دو نوع میپردازیم.
- پرفشاری خون اولیه (Primary Hypertension)
پرفشاری خون اولیه علت مشخصی ندارد. معمولاً مجموعهای از عوامل با هم موجب افزایش فشار خون میشوند. شایعترین عوامل عبارتند از:
- رژیم غذایی ناسالم (بهویژه مصرف زیاد سدیم)
- کمتحرکی و نداشتن فعالیت بدنی کافی
- مصرف زیاد نوشیدنیهای الکلی
۲. پرفشاری خون ثانویه (Secondary Hypertension)
در این نوع، فشار خون بالا ناشی از یک علت مشخص و قابل شناسایی است. برخی از علل رایج پرفشاری خون ثانویه عبارتند از:
- مصرف برخی داروها مانند داروهای سرکوبکننده سیستم ایمنی، داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی (NSAIDs) و قرصهای ضدبارداری
- بیماریهای کلیوی
- آپنه انسدادی خواب (وقفه تنفسی در خواب)
- سندرم آلدسترونیسم اولیه یا سندرم کان
- مصرف مواد مخدر مانند آمفتامینها و کوکائین
- بیماریهای عروقی کلیه، بهویژه تنگی شریان کلیوی که جریان خون به کلیه را کاهش میدهد.
- استفاده از محصولات دخانی، از جمله سیگار، ویپ و تنباکوی بدون دود
پیشگیری و شناسایی زودهنگام این عوامل میتواند نقش مهمی در کنترل فشار خون و کاهش عوارض ناشی از آن داشته باشد.
آیا پرفشاری خون ارثی است؟
پژوهشگران معتقدند که ژنتیک در ابتلا به پرفشاری خون نقش پررنگی دارد. اگر اعضای نزدیک خانواده مانند والدین یا خواهر و برادر دچار فشار خون بالا باشند، احتمال ابتلا فرد نیز افزایش مییابد. با این حال، تغییر سبک زندگی مانند رعایت رژیم غذایی، فعالیت بدنی و مدیریت استرس میتواند در بروز و تشدید این بیماری تأثیرگذار باشند. بنابراین، با رعایت سبک زندگی سالم، حتی افرادی که سابقه خانوادگی دارند میتوانند خطر ابتلا به پرفشاری خون را کاهش دهند.
عوامل خطر فشار خون بالا چیست؟
عوامل خطری که ریسک ابتلا به پرفشاری خون را افزایش میدهند، عبارتند از:
- داشتن سابقه خانوادگی فشار خون بالا، بیماریهای قلبی-عروقی یا دیابت
- سن بالای ۵۵ سال
- ابتلا به برخی بیماریها مانند، بیماری مزمن کلیه، سندرم متابولیک، آپنه انسدادی خواب، یا اختلالات تیروئید
- داشتن اضافه وزن یا چاقی
- کمتحرکی و نداشتن فعالیت بدنی کافی
- مصرف غذاهای پرنمک (سدیم بالا)
- استعمال دخانیات (سیگار، ویپ، تنباکو و…)
- مصرف بیشازحد الکل
شناسایی و کنترل این عوامل خطر، نقش مهمی در پیشگیری از بروز پرفشاری خون و عوارض جدی آن دارد.
مقاله پیشنهادی
بیماری دیابت نوع دو چیست؟!
عوارض پرفشاری خون چیست؟
پرفشاری خون در صورت عدم درمان میتواند به مشکلات جدی و تهدیدکننده زندگی منجر شود. برخی از مهمترین عوارض آن عبارتاند از:
- بیماری عروق کرونر قلب (CAD)
- سکته مغزی
- حمله قلبی
- بیماری شریانهای محیطی (PAD)
- بیماری کلیوی و نارسایی کلیه
- عوارض دوران بارداری
- آسیب به چشمها و کاهش بینایی
- زوال عقل عروقی (Vascular Dementia)
کنترل فشار خون از طریق تغییر سبک زندگی، معاینات منظم و در صورت نیاز مصرف دارو میتواند از بروز این عوارض پیشگیری کند.
درمان فشار خون بالا چیست؟
درمان پرفشاری خون یا فشار خون بالا عمدتاً شامل تغییرات در سبک زندگی و در صورت لزوم، دارو درمانی است. پزشک بر اساس میزان فشار خون، علتهای زمینهای و وضعیت سلامت کلی بیمار، بهترین روش درمانی را تعیین میکند.
تغییرات سبک زندگی برای کاهش فشار خون
در برخی موارد میتوان فشار خون را بهصورت طبیعی و بدون دارو کاهش داد، مخصوصاً در مواردی که پرفشاری خون در مرحله یک است، پزشک ممکن است ابتدا تغییرات سبک زندگی را پیشنهاد کند.
راههای اثباتشده برای کاهش طبیعی فشار خون عبارتند از:
- حفظ وزن سالم: پزشک میتواند محدوده وزنی مناسب برای بیمار را تعیین کند.
- رعایت رژیم غذایی سالم: رژیم غذایی DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension) که سرشار از میوهها، سبزیجات، غلات کامل و لبنیات کمچرب است، در کاهش فشار خون بسیار موثر است.
- کاهش مصرف نمک: محدود کردن میزان سدیم در رژیم غذایی (کمتر از ۱۵۰۰ میلیگرم در روز) گام مهمی در کنترل فشار خون میباشد. اگر این مقدار برای بیمار دشوار است، کاهش حداقل ۱۰۰۰ میلیگرم در روز نیز میتواند مفید باشد.
- مصرف کافی پتاسیم: پتاسیم نقش مهمی در کنترل فشار خون ایفا میکند. مصرف روزانه ۳۵۰۰ تا ۵۰۰۰ میلیگرم پتاسیم از طریق مواد غذایی مانند موز، آووکادو، سیبزمینی (با پوست) و دیگر منابع طبیعی، توصیه میشود. استفاده از مکملهای پتاسیم باید تحت نظر پزشک باشد.
- ورزش منظم: فعالیتهای هوازی مانند پیادهروی، دویدن یا شنا، باید به تدریج و با مشورت پزشک آغاز شوند و حداقل ۱۵۰ دقیقه در هفته انجام شوند. تمرینات مقاومتی سبک، مانند وزنهبرداری، نیز میتوانند در کاهش فشار خون موثر باشند.
- محدود کردن مصرف الکل: برای کنترل بهتر فشار خون بهتر است از مصرف الکل اجتناب شود.
گاهی پزشک تغییرات سبک زندگی را همراه با دارو تجویز میکند تا فشار خون بهتر کنترل شود.
داروهای کاهش فشار خون
چهار گروه دارویی اولیه و پرکاربرد برای شروع درمان فشار خون عبارتند از:
- مهارکنندههای آنزیم مبدل آنژیوتانسین (ACE inhibitors) این داروها تولید هورمون آنژیوتانسین II، که سبب تنگ شدن عروق خونی میشود، مهار میکنند. با جلوگیری از تولید این هورمون، عروق بازتر شده و فشار خون کاهش مییابد.
- مسدودکنندههای گیرنده آنژیوتانسین II (ARBs)
این داروها نیز از تأثیر آنژیوتانسین II با جلوگیری از اتصال آن به گیرندههای موجود در رگهای خونی جلوگیری میکنند. عملکرد ARBها مشابهACEI هاست و از تنگ شدن رگها جلوگیری میکنند. - مسدودکنندههای کانال کلسیم (Calcium channel blockers)
این داروها ورود کلسیم به سلولهای عضلانی قلب و رگها را کاهش میدهند و باعث شل شدن عروق میشوند. - دیورتیکها (ادرارآورها)
این داروها سدیم اضافی بدن را دفع کرده و با کاهش میزان مایعات در خون، فشار خون را کاهش میدهند. معمولاً با داروهای دیگر فشار خون ترکیب میشوند.
همچنین ممکن است پزشک داروهای دیگری را همراه این گروهها برای کنترل بهتر فشار خون تجویز کند.
مقاله پیشنهادی
روش های کنترل و کاهش قند خون دیابتی ها
راه های تشخیص فشار خون بالا
پزشکان و کادر درمان، فشار خون را با بهرهگیری از دستگاه فشارسنج اندازهگیری میکنند. این اندازهگیری معمولاً در معاینات سالانه یا مراجعات دیگر انجام میشود. بر اساس دستورالعملهای کالج قلب آمریکا (ACC) و انجمن قلب آمریکا (AHA)، میزان فشار خون در چهار دسته اصلی طبقهبندی میشود. در اغلب موارد، چنانچه فشار خون در دستههای مرحله ۱ یا مرحله ۲ پرفشاری خون قرار گیرد، به عنوان فشار خون بالا شناخته میشود. این دستهبندیها، افراد را در درک بهتر وضعیت فشار خون و اتخاذ اقدامات لازم برای کنترل آن یاری میدهد.
دستهبندی فشار خون | عدد بالایی (سیستولیک) | و/یا | عدد پایینی (دیاستولیک) |
فشار خون نرمال | کمتر از ۱۲۰ mmHg | و | کمتر از ۸۰ mmHg |
فشار خون افزایشیافته | ۱۲۰ تا ۱۲۹ mmHg | و | کمتر از ۸۰ mmHg |
پرفشاری خون مرحله ۱ | ۱۳۰ تا ۱۳۹ mmHg | یا | ۸۰ تا ۸۹ mmHg |
پرفشاری خون مرحله ۲ | ۱۴۰ mmHg یا بیشتر | یا | ۹۰ mmHg یا بیشتر |
در صورت اندازهگیریهای مکرر و بالا بودن فشار خون در دو یا چند نوبت، پزشک ممکن است تشخیص پرفشاری خون را اعلام کند. سپس، با بررسی سوابق پزشکی و سبک زندگی فرد، عوامل احتمالی این وضعیت ارزیابی میشود.
راه های پیشگیری از فشار خون بالا
خوشبختانه، اقداماتی وجود دارد که میتوان برای کاهش ریسک ابتلا به پرفشاری خون انجام داد. این اقدامات عبارتند از:
- رعایت رژیم غذایی سالم: رژیم DASH بر مصرف میوهها، سبزیجات و غلات کامل تأکید دارد و نقش مهمی در حفظ فشار خون در حد نرمال ایفا میکند.
- کاهش مصرف سدیم: کاهش میزان نمک مصرفی به کمتر از ۱۵۰۰ میلیگرم در روز، یکی از کلیدهای پیشگیری است.
- حفظ وزن مناسب: داشتن وزنی متناسب با ساختار بدن، در کنار رژیم غذایی مناسب، خطر پرفشار خون را کاهش میدهد. کاهش وزن اضافی، با کمک تغذیه سالم و فعالیت فیزیکی، نقش مؤثری در تثبیت فشار خون ایفا میکند.
- فعالیت فیزیکی منظم: فعالیتهای ساده مانند پیادهروی، میتواند فشار خون و وزن بدن را بهبود بخشد.
- مصرف متعادل الکل: مصرف بیش از حد الکل، بهخصوص بیش از یک نوشیدنی در روز برای زنان و بیش از دو نوشیدنی برای مردان، میتواند فشار خون را افزایش دهد. یک نوشیدنی معمولاً معادل ۳۰ میلیلیتر الکل خالص، ۱۵۰ میلیلیتر شراب یا ۳۵۵ میلیلیتر آبجو است.
مقاله پیشنهادی
اطلاعاتی درباره سندرم تخمدان پلی کیستیک
در نهایـت
پرفشاری خون یک وضعیت جدی اما خاموش است که میتواند در طول سالها، بیصدا و تدریجی ظاهر شود. مراجعه منظم به پزشک برای چکاپهای دورهای میتواند به فردکمک کند تا از وضعیت فشار خون خود آگاه شود. آگاهی از سطح فشار خون، نخستین گام برای ایجاد تغییراتی در سبک زندگی است که میتواند به حفظ سلامت عروق و پیشگیری از بیماریهای قلبی عروقی کمک کند.
